Kitoblar

Академик Ойбек

Бадиий таҳлил асослари

Адабиёт ўкитиш кечимидаги энг муҳим тадбир бадиий тахлилдир. Адабий асарнинг бадиий мантиғи ҳамда эстетик жозибаси тўлик, аниқ ва чуқур таҳлил натижасидагина юза- га чиқади. Ушбу китобда бадиий тахлилнинг илмий асослари атрофлича талқиқ этилган. Китоб филолог мутахассислар, тил ва адабиёт ўқи- тувчилари, фиолог талабалар ва кенг китобхонлар оммасига мўлжалланган.

Бадиий таҳлил асослари

Мазкур ўқув-услубий мажмуа ва қўлланма Ўзбек филологси факультети бакалавриат йўналиши талабаларига Бадий таҳлил асослари» фанининг танлама фан сифатида ўқитиш дастурига киритилиши муносабати билан яратилди. Қўлланма адабиётшунослар, олий ўқув юртлари филология факультетлари профессор-ўқитувчилари, аспирантлари, магистрантлари ва талабаларига мўлжалланган.

Сўз сеҳри

Ушбу тўплам таникди тилшунос олим, филология фанлари номзоди, Бухоро давлат университетида хизмат курсагган профессор, Халқ маорифи аълочиси Эргаш Кипичевнинг Республика матбуотида турли даврларда нашр қилинган илмий ва илмий-методик мақолалари жамланмасидан иборат.

Тоҳир Малик бир куни

Тоҳир Малик деганда кўпчилик мухлислар машҳур "Шайтанат" асарининг муаллифи ва шу номдаги кинофилмни кўз олдиларига келтиради. Таниқли адиб яна кўплаб баркамол, умрбоқий асар- лар ҳам ёзган. Машҳур кишиларнинг ҳаёти, туриш-турмуши ҳамиша кўпчи- ликда катта қизиқиш уйғотган. Бу табиий бир ҳол, албатта. Тоҳир Малик кўринишдан анча жиддий одамга ўхшаса-да, ҳаётда ниҳоятда ҳазилкаш, ўткир, беқиёс юмор туйғуси, ажойиб лутфлари ўзига хос шахсдир. (Унинг ҳажвиёт йўналишидаги ижоди афсуски ҳали яхши ўрганилмаган.) Ушбу китобчада Тоҳир Малик ҳаётидан олинган қизиқ воқеа- лар, ғаройиб ҳангомалар, ҳазил - мутойибаларни қизиқиш билан ўқишингизга ишончимиз комил. Айни чоғда машҳур адиб ҳақидаги тасаввурингиз бойийди, унинг ўзи ҳам худди ижоди каби кўнглингизга яқин бўлиб қолади.

Бахтсизликдан бахтини топган Тоҳир Малик

Аллоҳ таоло бу ёруғ дунёдаги ҳар бир бандасига бир маротаба яшаш умрини ато этади. Лекин шундай инсонлар борки, иккинчи маротаба ҳам яшай бошлайдилар. Ўлим улар учун шунчаки бир хотима, холос. Ўзбекистон Халқ ёзувчиси Тоҳир Малик орамиздан жисман кетди, аммо биз билан маънан яшамоқда, яшайди ҳам. Бунинг сиз ва биз билмаган сиру синоатлари, сабаблари бор. Кўнглингиздаги хотира китоби ана шу ҳақда.

Матёқуб Қўшжонов замондошлар хотирасида

Атоқли олим, академик Матёқуб Қушжонов ўзбек адабиётшунослиги ва адабий танкидчилигида мактаб яратиб, ўзидан яхши из қолдирган инсондир. Теран фикрловчи, нозик дидли мунаккиднинг элликлан ортик китоблари, беш юзга якин илмий мақолалари адабиётимиз таракқиётида мухим ахамият касб этади. Ушбу тўпламдан олимга ҳаммаслак ва хамфикр бўлган ҳамкасбларининг, шогирдлари ва якинларининг хотиралари, шунингдек, домла ҳакида битилган мақолаларнинг айримлари ўрин олди.

Ҳозирги замон ўзбек адабиёти тарихи

Икки қисмдан иборат мазкур қўлланмада ўзбек адабиётининг ўзига хос хусусиятлари, шаклланиши, тараққиёт босқичлари ёритилган. Шунингдек, унда ўзбек адабиёти йирик намоёндаларининг ижодий йўли таҳлил этилган.

Ўзбек адабиёти масалалари

Ушбу илмий маколалар тўплами ўзбек адабиётшунослигига муносиб хисса кўшган фидоий олималар филология фанлари доктори, профессор Нинель Васильевна Владимирова ва филология фанлари номзоди Машхура Султонова хотирасига бағишланади. Бутун илмий фаолияти ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институтида кечган икки олима якни дугона, хамсухбат, хамфикр эдилар. Мазкур илмий маколалар тўпламига институт олимлари, изланувчилари ва жумхурият илмий муассасаларида фаолият олиб бораётган ёш тадкикотчиларнинг мақолалари жамланди. Тўплам филолог мутахассислар учун мўлжалланган.

Давр Нодираси

Беназир истеъдод соҳибаси Моҳлар ойим-Нодиранинг яшаган даври, бой ва серқирра ижоди адабиётшунослигимизда ўрганилган, асарлари нашр этилган. Шоирага муосир бўлган тарихчилар ва адабиёт мухлислари ёзиб қолдирган лавҳалар, халқ оғзида яшаб келаётган ривоятларни танқидий ўрганиш ҳам шоира ҳақидаги тасаввурни кенгайтиришга материал беради.

АДИБ АҲМАД ЮГНАКИЙНИНГ «ҲИБАТ УЛ-ҲАҚОЙИҚ» ДОСТОНИ: МАТН, ТАДҚИҚ ВА ТАҲЛИЛ

Узоқ асрлар мобайнида шаклланиб, такомиллашиб келаётган ўзбек адабиётшунослиги тангрининг улуғ неъмати бўлмиш истиқлолдан кейин янгича тадқиқот усуллари, йўналишлар билан бойиб бормоқда. Чунончи, мафкуравий таъқиқ ва тазйиқлардан ниҳоят қутулган бугунги илм ва фан олдида янги муаммолар, долзарб вазифалар вужудга келди. Бу ҳам бўлса, XX аср адабиётшунослиги қўлга киритган ютуқлар ҳамда йўл қўйилган камчиликларни сарҳисоб қилиш, устоз алломаларнинг бошлаган, бироқ турли сабабларга кўра маромига етмай қолган ишларини имкон қадар давом эттириш, уларнинг узоқ йиллик машаққатли меҳнатлари самарасини янада оширишдир. Зеро ворислик ва у билан боғлиқ ақидалар барча соҳаларда бўлгани каби адабиётшунослик, хусусан, матншуносликда ҳам тараққиётнинг асосий омилларидан биридир.

Нафосат гурунглари

Таниқли мунаққид, профессор Умарали Норматовнинг ушбу китоби салкам олтмиш йил давамида табаррук зиё маскани - Милий университет даргоҳида топган, орттирган энг азиз бойлиги - устозлари, бирга ишлаган ҳамкасблари, шу даргоҳга озми-кўпми даҳлдор ижодкорлар ҳақидаги хотира, дил сўзлари, дарсхоналарда замонамий адабий жараёнга оид нафосат гурунглари чоғи туғилган ўй-мушоҳада, баҳс- мунозара, адабий қайдлардан таркиб топган. Мажмуага, асосан, мустақиллик йиллари қоғозга тушган мақолалар киритимди, Айни пайтда, аҳамиятига кўра муаллифнинг ўтган аср 70-80-йилларига оид айрим тақриз, адабий суҳбатлари ҳам ундан ўрин олган.

Мирзо Бедил

Ушбу кичик асар авторнинг 1946 йилда Ўзбекистон Давлат Университети босиб чиқарган «Философские взгляды Мирза Абдукадира Бедиля» номли китоби асосида ёзилди. Маълумки, мазкур китобни 1957 йилда Ўзбекистон ССР Фанлар Академияси нашриёти янгидан нашр этди. 1958 йилда эса ўзбек тилида «Мирзо Бедилнинг фалсафий қарашлари» ҳурматли ўқувчилар эътиборига тақдим этилди. 1974 йилда китобхонларимиздан келган талабларга жавобан мазкур китобдан айрим қисқартиш, айрим тузатишлар ҳамда тўлдириш киритилган қўлингиздаги мана шу кичик асарни - Мирзо Бедилни, - сиз муҳтарам ўқувчиларга ҳавола қилишга журъат қилдик.

Мутрибий тазкиралари муҳиб адабий манба

XVI-XVII асрларда Самарқандда яшаган шоир ва ада- биётшунос Мутрибийнинг форс тилида битилган "Таз- кират уш-шуаро", "Нусхайи зебойи Жаҳонгир" тазкира- ларида XVI аср иккинчи ярми - XVII биринчи чорагида Марказий Осиё, Ҳиндистон, Покистон, Хитой (Шарқий Туркистон), Эрон, Озарбойжон, Туркия, Ироқ мамлакат- ларида яшаб, форс ва туркий тиллларда ижод қилган 500 нафардан зиёд шоиру адиблар ҳаётига оид материаллар ва мумтоз адабиётнинг айрим назарий масалалари ёри- тилган. Ушбу монографияда Мутрибий тазкиралари таҳлил қилиниб, уларнинг адабий-тарихий қиммати илк бор кўрсатиб берилган. Монография адабиётшунос ва тарихчи мутахассислар ҳамда адабиёт, маданият тарихи билан қизиқувчи китобхонларга мўлжалланган.

АБДУРАҲМОН ЖОМИЙ ВА АЛИШЕР НАВОИЙ

Китобхонлар диққатига тақдим этилган ушбу китоб улуғ ўзбек шоири ва олими Алишер Навоийнинг улуғ форс-тожик шоири ва олими Абдураҳмон Жомий ҳақида ўзининг турли асарларида баён қилган қимматли ва тарихий фикрларининг йиғиндисидир. Бу тўпламда китобхон Жомий билан Навоий ора- сидаги яқин муносабат, чин дўстлик ва ҳамкорликка оид энг муҳим маълумотга эга бўлиш билан бирга. мавлоно Жомийнинг ҳаёти, илмий ва адабий фаолия- тининг айрим лавҳалари билан ҳам танишишга муяссар бўлади. Тўпламнинг энг муҳим қиммати шундаки, Навоийнинг Жомийга бағишлаб ёзган ва илмий жамоатчилик учун ғоятда зарурий манба бўлган «Хамсатул-мутаҳай- йирин» асари тўплам ичида биринчи мартаба нашр этилмоқда. Қитоб филолог олимлар, олий ўқув юртларининг ўзбек ва тожик адабиёти ўқитувчиларига, аспирант ва студентларига, умуман, классик Шарқ адабиёти их- лосмандларига мўлжалланган.

Таърихларда Навоий васфи

Мазкур рисола буюк ўзбек шонри ва мутафаккири Алишер Навонйнинг 550 йиллик гўйига бағишлинган бўлиб, унда абжад ҳисобига асосланган мап- баларди ўтмиш оламлари Навоийга берган таъриф-тавсифлар, Навонйнинг таваллуди на нафоти, Навоий курган медраса, масжид қамда бошқа иншоотлар ва воқеалар таърикларда қандай акс этганлиги баён қилинади. Навонйга ба- ғишлаб Кобулда ўтказилган илмий анжуман хулосалари, Навонйиинг ўли дз- ган таърихлар ҳам рисоладан ўрни олган. Рисола кенг клтобхонлар оммасига мўлжалланган.

Беруний ва адабий ижод

Беруний асарларида қадимги ююнон фалсафаси, эпослари ва афсоналарга кўпгина мурожаат бор. «Ҳиндистон» китобида олим ҳинд халқининг шеърий ижоди, афсоналари тўғрисида қимматли маълумотлар келтирган. «Ўтмиш ёдгорликлари» ва «Ҳиндистон» китоблари Ўрта Осиё ва Эрон халқларининг энг қадимий ёдгорлиги «Авесто» ва унинг муаллифи Заратуштра тўғ- рисида муҳим манбалардан бўлиб хизмат қилади. Қу- йида биз шу маълумотлар билан яқиндан танишиб ўта- миз.

Умар Хайём изидан

Умар Хайём рубоийларининг бир неча марта ўзбек тилига қилинган таржималари асосан бармоқ вазнида амалга оширилган. Айрим ўзбек шоирларининг ўз вақтида чоп этилган рубоийлари ҳам бармоқ вазнида ёзилган. Қейинги йилларда биринча бор Манноп Эгамбердининг рубоийлари, айрим камчиликларидан қатъий назар, ўз "она" вазнида, яъни арузда ёзилганини мамнунлик билан қайд этамиз.

Биз билган ва билмаган Бобур

Рисола - миллий истиқлолимиз шарофати. Унда бир мухлис, муҳиб, қирқ йилдан зиёдроқ давр ичида олий мактабда толиби илмларга мумтоз адабиётдан сабоқ айтган муаллимнинг нотакрор шахс, довюрак саркарда, шижоатли давлат арбоби, нозиктаъб шоир салоҳиятли адиб Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳақидаги тасаввуру кузатишлари илмий-бадиий йўсинда умумлаштирилган.

Юз оҳ, Заҳириддин Муҳаммад Бобур

Ўзбекистон халқ шоири Сирожиддин Саййиднинг устозлар мактаби ва тажрибасидан ибрат олиб ёзган «Юз оҳ, Заҳириддин Муҳаммад Бобур…» достони янгича йўли, ўзига хос услуб ва тузилмаси, шоҳ ва шоир бобомиз- нинг асосан ички - руҳий ва қалбий кечинмалари, ўй ва изтиробларини очиб бериши билан эътиборга моликдир. Ҳозирги замон ўқувчиси, айниқса ёшлар учун тил, тарих ва адабиётни ўрганмоқлари йўлида мазкур асар ҳам фойдадан холи бўлмайди, деган умидимиз бор. Китобда Ўзбекистон халқ рассоми Хуршид Назиров чизган миниатюралардан фойдаланилди.